Ewolucja literatury erotycznej: od antyku do współczesności

1. Starożytność: narodziny gatunku

Literatura erotyczna nie jest wynalazkiem nowożytnym. Jej korzenie sięgają najstarszych cywilizacji. W starożytnej Mezopotamii (ok. 1800 p.n.e.) zachowały się teksty o charakterze wyraźnie seksualnym, m.in. dialogi między Inaną a Dumuzim, w których bogini otwarcie mówi o swoich pragnieniach fizycznych. W Egipcie papirus turyński (ok. 1150 p.n.e.) zawiera cykl erotycznych wierszy miłosnych z metaforami fallicznymi i waginalnymi.

Największy wpływ na późniejszą tradycję europejską wywarła jednak literatura grecka i rzymska. Arystofanes w komediach („Lizystrata”, „Zgromadzenie kobiet”) używał wulgarnego języka i obsceny jako narzędzia satyry politycznej. W poezji elegijnej Propercjusz, Tibullus i zwłaszcza Owidiusz („Sztuka kochania”, „Pieśni miłosne”) stworzyli model wyrafinowanej erotyki, w której seks był zarówno przyjemnością, jak i grą intelektualną. W Rzymie pojawiły się także teksty jawnie pornograficzne: „Satyricon” Petroniusza oraz zachowane fragmenty poezji priapejskiej.

2. Średniowiecze i Renesans: erotyka pod płaszczykiem alegorii

W średniowieczu europejskim otwarta erotyka została zepchnięta do marginesu przez dominację chrześcijańskiej moralności seksualnej. Pojawiły się jednak dwa ważne zjawiska:

• łacińska poezja wagantów (Carmina Burana, XII–XIII w.) – pełne wesołej, często bardzo dosłownej obsceny,
• alegoryczna interpretacja „Pieśni nad Pieśniami” – tekst biblijny odczytywany jako mistyczna miłość Chrystusa do Kościoła, ale jednocześnie jako najpiękniejszy poemat erotyczny starożytności.

Renesans przyniósł odrodzenie zainteresowania antykiem. Pietro Aretino (1482–1556) opublikował „Sonetti lussuriosi” (1527) – cykl sonetów do miedziorytów Marca Antonia Raimondiego przedstawiających 16 pozycji seksualnych (tzw. „I Modi”). Teksty Aretina są pierwszym nowożytnym przykładem literatury pornograficznej w pełnym znaczeniu: opisują akty seksualne w sposób bezpośredni, bez alegorii i bez intencji dydaktycznej. Za to dzieło Aretino został nazwany „biczem książąt” i „sekretarzem świata”.

3. XVII–XVIII wiek: libertynizm i początki powieści erotycznej

Wiek XVII to okres francuskiego libertynizmu filozoficznego (Gassendi, La Mettrie). W literaturze najsłynniejszym tekstem jest „L’École des filles” (1655) – anonimowy dialog dwóch kuzynek o edukacji seksualnej, uznawany za pierwszą francuską powieść pornograficzną. Został spalony przez kata, ale krążył w odpisach.

Wiek XVIII przyniósł prawdziwy rozkwit. Najważniejsze dzieła:

• John Cleland – „Fanny Hill, czyli pamiętniki kobiety rozpustnej” (1748–1749) – pierwsza angielska powieść erotyczna w formie pamiętnika prostytutki; mimo licznych procesów o nieobyczajność stała się klasykiem gatunku.
• Markiz de Sade – „Justyna, czyli nieszczęścia cnoty” (1791), „Filozofia w buduarze” (1795), „120 dni Sodomy” (1785, wyd. 1904). De Sade wprowadził nowy typ erotyki: seks połączony z przemocą, profanacją i filozoficzną refleksją o naturze zła. Jego nazwisko stało się źródłem terminu „sadysm”.
• Nicolas Restif de la Bretonne – autor kilkudziesięciu powieści erotycznych, m.in. „Anti-Justine” (1798) – próba „łagodniejszej” odpowiedzi na de Sade’a.

4. Wiek XIX: cenzura i podziemie literackie

W epoce wiktoriańskiej otwarta erotyka została zepchnięta do podziemia. W Anglii działały tajne towarzystwa wydawnicze (np. Cannongate Press), publikujące anonimowe powieści pornograficzne („The Lustful Turk”, „The Romance of Lust”). We Francji powstała seria „La Bibliothèque des Curieux”.

Najważniejsze legalnie opublikowane (choć często ocenzurowane) dzieła:

• Gustave Flaubert – „Salammbô” (1862) i zwłaszcza „Pokusa św. Antoniego” zawierają sceny o silnym ładunku erotycznym.
• Charles Baudelaire – „Kwiaty zła” (1857) – cykl wierszy o miłości lesbijskiej („Potępione kobiety”) i sadomasochizmie.
• Guy de Maupassant – liczne nowele („Kulka łoju”, „Panna Fifi”) z wątkami prostytucji i przemocy seksualnej.

Pod koniec wieku pojawiła się literatura dekadencka: Joris-Karl Huysmans „Na wspak” (1884), Octave Mirbeau „Ogród mąk” (1899), Felicien Champsaur „L’Orgie latine” (1903).

5. XX wiek: przełom cenzorski i mainstreaming erotyki

Kluczowe daty:

• 1933–1934 – proces w USA przeciwko „Ulissesowi” Joyce’a i „Kochanekowi Lady Chatterley” D.H. Lawrence’a – oba dzieła ostatecznie uznane za literaturę, nie pornografię.
• 1959 – pełne wydanie „Kochanka Lady Chatterley” w Wielkiej Brytanii (proces Penguin Books).
• 1960 – proces we Francji przeciwko „Lolita” Nabokova.

Najważniejsze dzieła XX wieku:

• Guillaume Apollinaire – „Jedenaście tysięcy pałek” (1907, wyd. pośmiertne 1953) – surrealistyczna parodia pornografii.
• Georges Bataille – „Historia oka” (1928), „Madame Edwarda” (1941) – erotyka mistyczna i transgresyjna.
• Henry Miller – „Zwrotnik Raka” (1934), „Zwrotnik Koziorożca” (1939) – autobiograficzna proza erotyczna.
• Vladimir Nabokov – „Lolita” (1955) – najsłynniejsza powieść o pedofilii w historii literatury.
• Pauline Réage (Dominique Aury) – „Historia O” (1954) – klasyka literatury BDSM.
• Emmanuelle Arsan – „Emmanuelle” (1959/1967) – symbol seksualnej rewolucji lat 60.
• Anaïs Nin – „Delta Wenus” (1940–1977, wyd. pośmiertne) – subtelna, kobieca erotyka na zlecenie anonimowego kolekcjonera.
• Marquis von Bayros, John Willie, Guido Crepax – rozwój erotycznego komiksu („Historia O” w wersji graficznej Crepaksa).

6. Literatura erotyczna po 1980 roku

• 1980–1990 – rozkwit literatury lesbian i gay (Jean Genet, Renaud Camus, Edmund White, Sarah Waters).
• 1990–2000 – erotyka feministyczna i postfeministyczna (Alina Reyes „Rzeźnik”, Catherine Millet „Życie seksualne Catherine M.”, Charlotte Roche „Wilgotne miejsca”).
• 2011 – fenomen „50 twarzy Greya” E.L. James – najszybciej sprzedająca się książka w historii Wielkiej Brytanii; jednocześnie początek masowego rynku „mommy porn”.

7. Polska literatura erotyczna – zarys historyczny

Polska tradycja jest uboższa z powodu długich okresów zaborów, cenzury kościelnej i komunistycznej. Najważniejsze przykłady:

• Ignacy Krasicki i poezja rokokowa („Do króla” z aluzjami erotycznymi).
• Stanisław Trembecki – wiersze libertyniańskie.
• Boy-Żeleński – przekłady francuskiej klasyki erotycznej i własne utwory („Słówka”).
• Witold Gombrowicz – „Ferdydurke”, „Pornografia” (1960) – erotyka jako narzędzie władzy i upokorzenia.
• Tadeusz Różewicz – cykl „Nożyk profesora” z wątkami sadomasochistycznymi.
• Lata 80. – podziemne wydania „Emmanuelle”, „Historii O”, „Fanny Hill”.
• Po 1989 – Manuela Gretkowska („My zdies’ emigranty”, „Kobieta i mężczyźni”), Michał Witkowski, Dorota Masłowska („Paw królowej” – elementy queer i transgresji).

8. Różnica między erotyką a pornografią – problem definicji

W prawie polskim (art. 202 KK) granica jest czysto formalna i zależy od „bezwzględnej obsceniczności” oraz możliwości dotarcia do małoletnich. W teorii literatury przyjmuje się następujące rozróżnienia:

• erotyka – eksploruje pragnienie, napięcie, subtelność; zostawia miejsce dla wyobraźni czytelnika,
• pornografia – dąży do fizjologicznego podniecenia poprzez szczegółowy opis aktów seksualnych; nie pozostawia miejsca na niedopowiedzenie.

W praktyce granica jest płynna i zależy od kontekstu kulturowego oraz epoki.

9. Znaczenie kulturowe i społeczne

Literatura erotyczna pełniła zawsze trzy podstawowe funkcje:

1. Transgresyjną – łamała tabu seksualne i obyczajowe.
2. Poznawczą – była jednym z pierwszych miejsc, gdzie kobiety i mniejszości seksualne mogły opowiedzieć o swoim doświadczeniu (Anaïs Nin, Pauline Réage, późniejsze autorki lesbian i queer).
3. Polityczną – od Aretina po Miller i Bataille’a erotyka była narzędziem krytyki władzy, kościoła i mieszczańskiej hipokryzji.

Współcześnie, w dobie powszechnego dostępu do pornografii wizualnej, literatura erotyczna straciła część swojej dawnej siły transgresji, ale zyskała nowe wymiary: intymności, psychologicznej głębi i językowej subtelności, których film czy fotografia nie są w stanie oddać.

Podsumowanie

Literatura erotyczna towarzyszy ludzkości od co najmniej czterech tysiącleci. Zmieniały się tylko formy cenzury i sposoby obchodzenia zakazów. Od babilońskich hymnów do Inany, przez sonety Aretina, powieści de Sade’a, aż po współczesne bestsellery – erotyka zawsze była lustrem, w którym społeczeństwo oglądało swoje najgłębsze pragnienia i lęki. Pozostaje jednym z najtrudniejszych, ale i najbardziej fascynujących działów historii literatury.

Więcej na temat opowiadań erotycznych znajdziesz tutaj 🙂